بهداشت رواني در اسلام

در متون اسلامي روح و روان واقعيتي انكارناپذير است. آفرينش روان، از آنِ خداست و حيات آن ابدي ست. از ديدگاه قرآن، انسان تركيبي از ماده و روان است و شرافت انسان، به روان اوست.

معناي لغوي بهداشت رواني، سالم نگهداشتن آن از هر گونه آسيب است و همچنين در ايجاد آمادگي براي سازش منطقي با پيشامدهاي مهم زندگي در محيط خانه، مدرسه، دانشگاه، محيط كار و... بسيار راهگشاست.

احترام به شخصيت و حيثيت انسان بر همگان واجب است و تا زماني كه ارزش و جايگاه افراد ناديده گرفته شود، سلامت فكر، تعادل روان و بهبود روابط انساني تحقق نخواهد يافت.

بهداشت رواني عبارت است از: تأمين سلامت فكر و روان در جهت سازگاري فرد با خود و با محيط زندگي، قدرت پذيرش واقعيت هاي موجود و شكوفايي استعدادهاي بالقوه خويش.

پيام متن:

1. حقيقت روح و روان در اسلام؛

2. تعريف بهداشت رواني.

معيارهاي بيماري و سلامت رواني در مكتب اسلام

در مكتب كمال يافته اسلام، معيارهاي بيماري رواني و حداقل سلامت رواني و نيز معيارهاي ايده آل تعريف شده اند. معيارهاي بيماري، در تشخيص آن كمك كننده اند و از نظر حقوقي و جزايي مورد توجه قرار مي گيرند.

نكته جالب در متون اسلامي اين است كه تظاهرات اختلال رواني را، به عنوان بيماري مي پندارند و تاز زماني كه نشانه هاي قطع ارتباط با واقعيت ذهني آنان، يعني جنون وجود دارند، فرد از انجام تكاليف مذهبي معاف است و حق دخالت در دارايي خويش را ندارد، ولي پس از رفع علامت ها مي تواند انجام امور عادي خويش را بر عهده گيرد.

پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله استفاده از واژه «مجنون» را براي افرادي كه تظاهرات رواني دارند، ناصحيح مي داند و آنها را فقط بيمار مي خواند. در روايتي از حضرت علي عليه السلام نقل است:

رسول خدا بر جمعي گذشت و فرمود: براي چه گرد هم فراهم شده ايد؟ عرض كردند: يا رسول الله مرد ديوانه اي است كه غش مي كند و ما بر گرد او جمع شده ايم. رسول خدا فرمود: اين ديوانه نيست، بلكه بيمار است. پس فرمود: آيا شما را از ديوانه حقيقي آگاه كنم؟ عرض كردند: بلي يا رسول الله! فرمود: ديوانه آن است كه از روي تكبر راه رود، با گوشه چشمش نگاه كند، شانه هاي خود را از سر بزرگي بجنباند و با آنكه گناه مي كند، آرزوي بهشت دارد، مردم از شرش آسوده نيستند و به خيرش اميدي نيست و او ديوانه است.

پيام متن:

تعيين معيارهاي بيمار رواني، از منظر پيامبر گرامي اسلام صلي الله عليه و آله .

نقش مذهب در بهداشت رواني

مذهب همواره در بهداشت رواني و تعليم و تربيت آدمي و زندگي فردي و اجتماعي او، منشاء خير و نيكي بوده است. بر اين اساس كه جامعه از افراد خود انتظار دارد از دستورات ديني خود پيروي و با ايمان و اعتقاد كامل مذهبي زندگي كنند. احساس امنيت رواني، بر تأمين سلامت روان انسان بسيار تأثيرگذار است و اين احساس، خود ناشي از جايگاه مثبت اجتماعي اوست.

از نشانه هاي روان سالم در انسان بالغ، داشتن ايمان قوي است. بسياري از عالمان و فيلسوفان بر اين عقيده اند كه يگانه مانع تحقق خواهش هاي نفساني، نيروي ايمان و باورهاي ديني است.

افراد متدين، از مشكلات و پيشامدها نمي هراسند و با اراده محكم و توكل به خدا، شكيبايي پيشه مي كنند و با علم و ايمان به حل مشكل مي پردازند.

امام جعفر صادق عليه السلام صفاتي را براي شخص با ايمان برشمرده است كه آراستگي به اين صفات، افراد را در برابر آسيب هاي رواني اجتماعي مقاوم مي سازد، از آن جمله اند:

1. متانت و استواري در برابر حوادث؛

2. صبر و شكيبايي در گرفتاري ها؛

3. شكرگزاري در نعمت؛

4. قناعت به روزي اي كه خداوند داده است؛

5. روانداشتن ستم بر دشمنان؛

6. تحميل نكردن خود بر ديگران؛

7. تأمين آسايش ديگران با تحمل سختي ها.

پيام متن:

نقش ايمان در تعادل رواني.

نقش مذهب در پيشگيري از بيماري هاي رواني

بنابر نظر روان شناسان، بيشتر بيماري هاي رواني ناشي از فشارهاي زندگي، در ميان افراد بي دين يا سست ايمان ديده مي شود. ازاين رو، يكي از پي آمدهاي ناگوار زندگي عصر ما كه بر اثر ضعف ايمان پديد آمده است، افزايش بيماري هاي رواني و عصبي است.

ايمان و اعتقاد مذهبي، نقش مهمي در تقويت روان انسان ها دارد و به نسبت افزايش ايمان دروني افراد، آسيب هاي رواني و اجتماعي كمتري خواهند ديد. اصل بهداشت رواني نيز بر اين است كه چگونه بايد از بروز بيماري هاي رواني پيشگيري كنيم و اين مهم تحقق نمي يابد، مگر در سايه اعتقاد و ايمان والاي الهي.

بر اساس يافته هاي برخي متخصصان، درمان ريشه اي بيشتر بيماري هاي رواني، از طريق مذهب امكان پذير است. مذهب درماني، يكي از راه هاي درمان بيماري هاي رواني شناخته شده است. روان شناسان جهان اسلام به ويژه ايران، در پرتو دستورهاي مذهبي و با مددخواهي از قرآن كريم، روش هاي مناسبي را براي تسكين و درمان مشكلات رواني معرفي مي كنند كه براي درمان بيماري هاي روان مؤثر است.

پيام متن:

ضعف ايمان و گرايش مذهبي، منشاء بيماري هاي رواني.

رهنمودهاي قرآني براي تسكين و درمان بيماري هاي رواني

1. درمان، با ذكر و ياد خدا: «أَلا بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ؛ آگاه باشيد كه با ياد خدا دل ها آرامش مي يابد». (رعد:28)

از بهترين راه هاي اساسي درمان روان، ذكر خداست؛ زيرا ذكر قلب ها را جلا مي دهد، ترس و نگراني را مي زدايد و احساس امنيت دروني در فرد به وجود مي آورد، به عبارت ديگر ياد خداوند هر گونه نا امني را به امنيت و دشمني را به محبت و اضطراب را به آرامش تبديل مي كند. همچنين فرد افسرده كه نااميدي سراپاي وجودش را فراگرفته است، مي پندارد كه كسي او را درك نمي كند، ولي همين فرد در حضور خدا احساس آرامش مي كند و همواره خداوند را با خود همراه مي داند، به حدي كه يقين مي يابد در تنهايي نيز خدا او را رها نخواهد ساخت. خداوند كريم در قرآن فرموده است: «پس ياد كنيد مرا تا ياد كنم شما را». (بقره: 148)

2. درمان، با خواندن قرآن و دع

وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُوءْمِنينَ وَ لا يَزيدُ الظّالِمينَ إِلاّ خَسارًا. (بني اسرائيل:85)

و نازل مي نماييم در قرآن آنچه را آن شفا و رحمت است براي مؤمنين و نمي افزايد ستمكاران را جز زيان.

علامه طباطبايي رحمه الله در تفسير اين آيه شريفه اشاره به اين مطلب دارد كه اگر قرآن را به منزله شفا بدانيم، پس بايد امراضي وجود داشته باشند كه شفاي آنها از طريق قرآن صورت پذيرد؛ همان گونه كه دارو اثر شفابخشي براي بيماري ها دارد. بنابراين چنانچه نفس انسان به ماديت گرايش يابد و اسير هوي و هوس هاي مادي گردد، درمان اين بيماري او جز به مدد قرآن امكان ندارد.

پيام متن:

ياد خدا، درمان دردها و شفاي بيماري ها.

3. درمان، با توبه كردن: در برخي بيماري هاي رواني، بيمار احساس گناه و تقصير شديدي نسبت به اعمال گذشته خود دارد و خود را خطاكار محض مي داند. حتي بيماراني هستند كه مرتكب گناه و خطايي نشده اند، ولي بر اثر پيشروي احساس گناه، درونشان بيمار شده است. به طور مثال: فرد افسرده فقط به گذشته خود مي نگرد و در تفسير رخدادهاي گذشته خود را مقصر مي داند و يا فرد وسواس، ناخواسته خود را آلوده و گناهكار حس مي كند و از روي وسواس كارها را تكراري انجام مي دهد تا خود را پاك پندارد. گروهي از بيماران كه درواقع گناهكارند و از كرده خود پشيمان و به اضطراب و نگراني دچار شده اند، بهتر است با توسل به توبه و بازگشت به خداوند به تطهير رواني برسند تا از شرم ساري گناه نيز برهند.

توبه، يعني پشيماني از عمل ناشايست كه پس از آگاهي درست به نفسِ كار اين تصميم گرفته مي شود. آدمي با توبه، با هوس ها مي ستيزد و سرانجام آن بازگشت نفس به اعتدال و درنتيجه سلامت رواني است.

پيام متن:

تطهير رواني در پرتو توبه و بازگشت.

وراثت و بيماري رواني

برخي بيماري هاي رواني جنبه وراثتي دارند كه اين نوع بيماري ها يا با ژن پدر و مادر يا نسل هاي گذشته به فرد منتقل شده اند و يا اينكه زمينه مبتلاشدن به بيماري را در فرد ايجاد كرده اند. چنانچه بيماري فرد از نوع ژنتيكي باشد، برخورد خانواده با او بايد بر اساس روش هاي اسلامي و انساني باشد و اگر شخص زمينه مبتلاشدن به بيماري را دارد، برماست كه با الهام از رهنمودهاي قرآن كريم و ائمه اطهار عليهم السلام در ايجاد محيطي مناسب و صميمي براي رفع تمامي نيازهاي فرد و كمك به سلامتي او بكوشيم. گاهي لازم است بيماران از داروهاي اعصاب استفاده كنند، در چنين مواردي بيماران بايد در كنار مصرف دارو با مطمئن بودن به درمان خويش و با توكل به خداوند متعال به درمان خود ادامه دهند و با پيروي از تعاليم اسلامي، در جهت تزكيه نفس خويش فعالانه قدم مثبت بردارند.

+ نوشته شده در  شنبه هشتم مهر ۱۳۹۱ساعت 16:7  توسط اسماعیل-دوستکان  |